نوع مقاله : وِیژه نامه جنگ رمضان و مقاومت
نقش زنان در مدیریت اقتصاد مقاومتی خانواده در دوران تحریم و جنگ
چکیده تفصیلی:
بیان مسئله: مقاله حاضر با عنوان نقش زنان در مدیریت اقتصاد مقاومتی خانواده در دوران تحریم و جنگ به بررسی یکی از مسائل حیاتی معیشتی در ایران معاصر میپردازد. تحریمهای فراگیر اقتصادی و تهدیدات نظامی، الگوی تأمین معیشت خانوادههای ایرانی را با اختلالات ساختاری مواجه ساخته و مدیریت بهینه سرمایه خانواده را به یک الزام راهبردی برای تابآوری ملی تبدیل کرده است. در این میان زنان به عنوان مدیران بیواسطه اقتصاد خانوار، نقشی کانونی در پیادهسازی اقتصاد مقاومتی در سطح خانواده ایفا میکنند.
هدف: هدف اصلی پژوهش، تبیین اصول برنامهریزی صحیح مصرف توسط زنان با تأکید بر شرایط تحریم و جنگ و استخراج چارچوب عملیاتی برای مدیریت مقاومتی خانواده است.
روشتحقیق: روش تحقیق در این مقاله توصیفی_تحلیلی بوده و نویسنده با استفاده از منابع اسلامی و پژوهشهای مرتبط با مدیریت مالی خانواده به تحلیل موضوع پرداخته است. نوآوری مقاله در پرکردن شکاف پژوهشی موجود است: مطالعات پیشین عمدتاً به اصول کلی مصرف در اسلام (مانند پرهیز از اسراف و تبذیر) پرداختهاند، اما کمتر مطالعهای این اصول را در«شرایط تحریم و جنگ» به عنوان متغیرهای فشارزای خاص عملیاتی کرده است. مقاله درصدد پاسخ به این پرسش است که زنان بر اساس کدام اصول برنامهریزی میتوانند اقتصاد خانواده را در برابر تحریم و جنگ مقاوم سازند.
یافتهها: یافتههای پژوهش نشان میدهدپنج اصل زیرهسته مرکزی برنامهریزی صحیح زن برای مصرف بهینه سرمایه خانواده در شرایط تحریم و جنگ را تشکیل میدهند: اصل اول: تشخیص نیاز واقعی در برابر نیازهای القایی؛ شرط آغازین مدیریت مقاومتی، توانایی تفکیک «نیاز ضروری» از «نیاز کاذب» است. در شرایط تحریم، دشمن با دو ابزار «کمیابی مصنوعی» (ایجاد صفهای خرید و شایعه کمبود) و «تبلیغات رسانهای» (معرفی سبک زندگی لوکس غربی) سعی در القای نیازهای جدید دارد. بر اساس آموزههای اسلامی، نیازهای مادی در سه سطح طبقهبندی میشوند: ضروریات، کفاف و رفاه. در دوران تحریم، اولویت مطلق با سطح اول است و هرگونه حرکت به سمت تجملگرایی و مصرفزدگی، نه تنها حرام شرعی، بلکه خیانت به امنیت ملی تلقی میشود.اصل دوم: تدبیر و تقدیر معیشت (بودجهریزی در شرایط بحران)؛ «تدبیر» به معنای عاقبتاندیشی و حسابگری است. زن مدبر درخانواده سه وظیفه مشخص دارد: تنظیم بودجه ماهانه متناسب با درآمد واقعی (با محاسبه درآمد حقیقی نه اسمی در شرایط تورمی)، جایگزینی هوشمندانه کالاها (مانند استفاده از مرغ یا حبوبات به جای گوشت قرمز، یا نان سبوسدار به جای برنج) و جلوگیری از دورریز و ضایعات (پخت غذا به اندازه مصرف، استفاده از مازاد غذا، بهرهگیری از پوست میوهها).
اصل سوم: اعتدال؛ قرآن کریم مؤمنان را به پرهیز از اسراف (زیادهروی) و اقتار (سختگیری و خشکمقیاسی بیش ازحد) فرامیخواند. در دوران تحریم، برخی خانوادهها دچار«اقتار» میشوند و چنان خود را محدود میکنند که نشاط و سلامت روانی خانواده آسیب میبیند. زن مدیر باید از این افراط نیز پرهیز کند و راه حل اعتدالی را در پیش گیرد؛ مثلاً جایگزینی تفریحات کمهزینه به جای سفرهای پرهزینه.
اصل چهارم: اولویتبندی هزینهها بر اساس سناریوی جنگی؛ در شرایط تحریم و جنگ، اولویتبندی از یک توصیه به یک الزام تبدیل میشود. نیازهای اساسی (مسکن، غذای سالم، درمان، تحصیل ضروری فرزندان) در اولویت اول قرار دارند. ابزار کلیدی برای اولویتبندی، «ثبت و یادداشت هزینهها» است. زن باید هزینههای روزانه، هفتگی و ماهانه را ثبت کند و در پایان هر ماه، دخل و خرج را مقایسه نماید. اصل پنجم: قناعت و سادهزیستی؛ قناعت به معنای رضایت به مقدار اندک از عطا است. درشرایط تحریم، قناعت یک «سلاح نرم» قدرتمند به شمار میرودکه فشار روانی ناشی از گرانی و کمیابی را خنثی میکند. قناعت منافاتی با پسانداز ندارد؛ در سیره معصومین، ذخیره کردن آذوقه برای یک سال دیده میشود. پسانداز برای روزهای سخت، نه تنها اسراف نیست، بلکه عین تدبیر و اقتصاد مقاومتی است.
نتیجه: نتیجه نهایی مقاله آنکه اقتصاد مقاومتی بدون حضور فعال و آگاهانه زنان در مرکزیت خانواده، شعارتوخالی است. پنج اصل یادشده یک سیستم به هم پیوسته را تشکیل میدهند: از شناخت نیاز که مانع از نفوذ تبلیغات دشمن میشود تا بودجهریزی و جایگزینی هوشمندانه که فشارتحریم را مدیریت میکند تا اعتدال و قناعت که تابآوری روانی و معنوی ایجاد میکند. خانوادهای که زن این اصول را به کار بندد، نه تنها از گرداب تحریم سالم بیرون میآید، بلکه به سنگری برای استقلال و عزت ملی تبدیل میشود.
نقش زنان در مدیریت اقتصاد مقاومتی خانواده در دوران تحریم و جنگ
مقدمه
در دههگذشته، ایران تحت شدیدترین تحریمهای اقتصادی تاریخ خود قرار گرفته است. از سوی دیگر، تهدیدات نظامی و جنگها، فضای روانی و اقتصادی جامعه را با عدم قطعیت دائمی مواجه ساخته است. درچنین وضعیتی، اقتصاد مقاومتی به عنوان راهبرد کلان نظام برای عبور از بحران مطرح شد. خانواده اولین و مهمترین نهاد اقتصادی هر جامعه است. تصمیمگیری درباره اینکه چه چیزی خریداری شود، چه مقدار مصرف گردد و چه میزان پسانداز صورت پذیرد، همگی در درون خانواده رقم میخورد. در این میان، زنان بدون مناقشه، نقش محوری در سازماندهی و مدیریت منابع خانه دارند. پژوهشهای پیشین عمدتاً به اصول کلی مصرف در اسلام (مانند پرهیز از اسراف و تبذیر) پرداختهاند (ایروانی، ۱۳۸۸: 32؛ جمالی، 1385: 145).
اما شکاف پژوهشی اساسی آن است که کمتر مطالعهای این اصول را در شرایط تحریم و جنگ به عنوان متغیرهای فشارزای خاص عملیاتی کرده است. به عبارت دیگر، ما میدانیم که اسراف حرام است و قناعت نیکوست، اما نمیدانیم که درماهی که نرخ ارز ۵۰ درصد افزایش یافته و بنزین سهمیهای شده است، یک زن مدیر خانه باید دقیقاً چه کار کند؟ این مقاله درصدد است تا این شکاف را پر کند و اصولبرنامهریزی صحیح زن درمصرف بهینه سرمایه خانواده را در بسترتحریم و جنگ بازخوانی و بومیسازی نماید.
الف. اصولبرنامهریزی صحیح بانوان درمصرف بهینه سرمایه خانواده
1. تشخیص نیاز واقعی در برابر نیازهای القایی
شرط آغازین مدیریتمقاومتی، توانایی تفکیک نیاز ضروری از نیاز کاذب است. در شرایط تحریم، دشمن با دو ابزارکمیابی مصنوعی (ایجاد صفهای خرید و شایعه کمبود) و تبلیغات رسانهای (معرفی سبک زندگی لوکس غربی) سعی در القای نیازهای جدید دارد. زنان هوشیار باید مانع از تسلیم خانواده در برابر این فضاسازیها شوند.
بر اساس آموزههای اسلامی، نیازهای مادی در سه سطح طبقهبندی میشوند: ضروریات (تأمین سلامت جسم و روح)، کفاف (سطح متوسط عرفی) و رفاه (بالاتر از کفاف که اسراف محسوب نشود) (انوری، ۱۳۸۳: ۶۸۳؛ اختریان، ۱۳۷۱: ۴۵۱). در دوران تحریم، اولویت مطلق با سطح اول است و هرگونه حرکت به سمت تجملگرایی و مصرفزدگی، نه تنها حرام شرعی، بلکه خیانت به امنیت ملی تلقی میشود.
قرآنکریم عملکرد اسرافکاران را آراسته توصیف میکند: ﴿کَذَلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ﴾؛ اسرافکاران کار زشت خود را زیبا میبینند. (یونس:۱۲) مصادیق بارز این نیازهای کاذب در خانوادهها عبارتند از: خرید لباسهای گرانقیمت برای یک بار استفاده در مراسم عروسی، تعویض مکرر وسایل آشپزخانه به بهانه مد روز و اصرار بر مصرف کالاهای خارجی درحالی که کالای ایرانی با کیفیت خوب موجود است. زنان باید با آگاهیبخشی به فرزندان و همسر، این الگوها را بشکنند. پیامبراکرم(ص) میفرمایند: هرکس هرچه را بخواهد بخورد و بپوشد و سوار شود، خداوند به او نظر رحمت نمیافکند مگرآنکه توبه کند (کمرهای، ۱۳۷۶: ۳۷). بنابراین اصل اول: زن مقاوم، نیازهای ناشی از هواهای نفسانی و تبلیغات دشمن را شناسایی و حذف میکند.
تدبیر در لغت به معنای عاقبتاندیشی و حسابگری درعواقب کارهاست (ابن منظور، ۱۴۱۴، ج ۸: ۲۷۳). در روایات، تدبیر به عنوان تمامکننده کسب و زندگی معرفی شده است. امام صادق(ع) در پاسخ به کسی که گفت شنیده ام تدبیر نیمی از سامانیابی اقتصادی است، فرمود: «بل هو الکسب کله»؛ بلکه همه سامانیابی اقتصادی درگرو تدبیر است (طوسی، بی تا، ج ۲: ۲۸۳). در شرایط تحریم، تدبیر معنای حیاتی مییابد؛ یعنی ثبت دقیق دخل و خرج، پیشبینی نوسانات قیمت، طراحی جایگزین برای کالاهای تحریمی و ذخیرهسازی هوشمندانه است.
زن مدبر در خانواده، سه وظیفه مشخص دارد:
1-2.تنظیم بودجه ماهانه متناسب با درآمد واقعی
قرآن میفرماید: ﴿لِیُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِّن سَعَتِهِ﴾ بر توانگر است که از دارایی خود هزینه کند (طلاق: 7) اما در شرایط تورمی، «سعه» نسبی است. زن باید درآمد حقیقی را محاسبه و بر اساس آن هزینه کند. پیامبر(ص) میفرمایند: مؤمن هرگاه خدا بر او گشایش دهد، بر خود گشایش میدهد و هرگاه تنگ گیرد، بر خود سخت میگیرد (ورام بن ابی فراس، بی تا، ج ۲: ۲۸۷).
2-2.جایگزینی هوشمندانه کالاها
با افزایش قیمت گوشت قرمز، زن میتواند ازگوشت مرغ یا حبوبات به عنوان منبع پروتئین استفاده کند. با گرانی برنج، سیبزمینی یا نان سبوسدار جایگزین بخشی از آن شود. این جایگزینی نباید به معنای کاهش کیفیت تغذیه باشد، بلکه به معنای بهرهوری بیشتر از منابع است. نیاز پروتئینی افراد در سنین مختلف متفاوت است؛ نوجوانان به پروتئین بیشتر و سالمندان به پروتئین کمتر (مخصوصاً گوشت قرمز) نیاز دارند. زنان با علم به این تفاوتها، میتوانند بدون هدررفت، بودجه تغذیه را بهینه کنند. (هورتون، 1380: ۲۰).
3-2.جلوگیری از دورریز و ضایعات
زن با اقدامات ساده زیر، سالانه میلیونها تومان از خروج سرمایه خانواده جلوگیری میکند.
قرآنکریم در توصیف بندگان خاص خدا میفرماید: ﴿ الَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَوَامًا﴾. (فرقان: ۶۷) «اسراف» یعنی زیادهروی و «اقتار» یعنی سختگیری و خشکمقیاسی بیش از حد. اعتدال دقیقاً نقطه میانه است. امام رضا (ع) در پاسخ به سؤال درباره نحوه مصرف درخانه فرمودند: باید میان این دو کار ناپسند قرارگیرد (فهری زنجانی، بی تا، ج ۱: ۶۴). در دوران تحریم، برخی خانوادهها دچار «اقتار» میشوند؛ یعنی چنان خود را محدود میکنند که نشاط و سلامت روانی خانواده آسیب میبیند. زن مدیر باید از این افراط نیز پرهیز کند. به عنوان مثال، حذف کامل تفریح و مسافرت به بهانه گرانی، ممکن است به افسردگی و تنش خانوادگی بیانجامد. راهحل اعتدالی، جایگزینی تفریحات کمهزینه (پارک، بازیهای خانگی، کوهپیمایی) به جای سفرهای پرهزینه است.
امیرالمؤمنین(ع) میفرماید: «الاقتصاد ینمی القلیل؛ میانهروی کم را رشد میدهد» (حکیمی، بی تا، ج ۴: ۲۵۶). اعتدال در مصرف، نه تنها سرمایه را حفظ، بلکه آن را برکت میدهد.
مصادیق اعتدال در خانواده مقاومتی
محدودیت درآمد و هزینههای سنگین زندگی، حکم میکند که هزینهها اولویتبندی شوند. امام علی(ع) میفرمایند: «خوشا به حال کسی که تلاشهایش به سوی امور مهم و ضروری متمرکز شود» (الکفعمی،۱۴۱۳: ۲۸). در شرایط تحریم و جنگ، این اولویتبندی از یک توصیه به یک الزام تبدیل میشود. از نظر نوع کالا و خدمات، نیازهای اساسی (مسکن، غذای سالم، درمان، تحصیل ضروری فرزندان) در اولویت اول سپس نیازهای کفاف و در نهایت رفاه غیرضروری قرار دارند. امام علی (ع) میفرمایند: «آفت معاش، سوء تدبیر است» (تمیمی آمدی، ۱۳۶۶: ۳۵۴). سوء تدبیر یعنی پول را صرف چیزی کنیم که نه ضروری است نه اولویت دارد.
یکی از ابزارهای کلیدی برای اولویتبندی، «ثبت و یادداشت هزینهها» است. زن باید هزینههای روزانه، هفتگی و ماهانه را ثبت کند. در پایان هر ماه، مقایسه دخل و خرج نشان میدهد که آیا برنامهریزی درست بوده است. اگر هزینه بیش از درآمد است، علل آن بررسی شود: تورم؟ میهمانیهای پرخرج؟ خریدهای غیرضروری؟ سوء تدبیر؟ سپس برای ماه بعد اصلاح صورت گیرد (جمالی، ۱۳۸۵: ۶۲-۶۴).
5. قناعت و سادهزیستی قناعت در لغت به معنای رضایت به مقدار اندک از عطا (ابن اثیر، بی تا، ج ۴: ۱۱۴) و در اصطلاح اخلاقی، ملکهای نفسانی است که انسان را به نیاز خود از اموال راضی میکند و او را از حرص و تلاش افراطی بازمیدارد (نراقی، بی تا، ج ۲: ۱۰۱). در شرایط تحریم، قناعت یک «سلاح نرم» قدرتمند است. دشمن میخواهد با گرانی و کمیابی، مردم را ناراضی و معترض کند اما زنی که قانع است این فشار روانی را خنثی میکند. امام علی (ع) میفرمایند: «جستجو کردم توانگری را و آن را جز در قناعت نیافتم؛ قانع باشید تا توانگر شوید» (مجلسی، ۱۴۰۴، ج ۶۶: ۳۹۹). یعنی قناعت، خود نوعی بینیازی ایجاد میکند. رهبر شهیدمان در این باره فرمودند: «مقصود از قناعت این است که حد و اندازه نگه دارید؛ زیادهروی و اسراف نکنید. چقدر نان، غذای طبخ شده و میوه مصرف نشده ضایع میشود؛ اینها اسراف است» (هاشمی، ۱۳۸۹: ۲۶۱). البته قناعت منافاتی با پسانداز ندارد. در سیره معصومین(ع)، ذخیره کردن آذوقه برای یک سال دیده میشود. معمربن خلاد از امام رضا (ع) پرسید آیا طعام یک سال را نگهداری کنم؟ حضرت فرمود: من این کار را انجام میدهم (فیض کاشانی، بی تا، ج ۳: ۱۸). همچنین سلمان فارسی سهمیه سالانه بیتالمال را ذخیره میکرد و میفرمود: «اگر انسان به اندازه نیاز وسیله زندگی نداشته باشد، در اطاعت حق کوتاهی میکند» (حرعاملی، ۱۴۰۹ق، ج ۱۷: ۴۳۵). بنابراین پسانداز برای روزهای سخت، نه تنها اسراف نیست، بلکه عین تدبیر و اقتصاد مقاومتی است.
نتیجهگیری
این مقاله نشان داد که اقتصاد مقاومتی بدون حضور فعال و آگاهانه زنان در مرکزیت خانواده، یک شعار توخالی است. در پاسخ به پرسش اصلی، پنج اصل«تشخیص نیاز واقعی»، «تدبیر و تقدیر معیشت»، «اعتدال»، «اولویتبندی هزینهها» و «قناعت و سادهزیستی» به عنوان اصولبرنامهریزی صحیح زن درمصرف بهینه سرمایه خانواده در دوران تحریم و جنگ احصا و تبیین شدند. این اصول، یک سیستم به هم پیوسته را تشکیل میدهند: از شناخت نیاز که مانع از نفوذ تبلیغات دشمن میشود تا بودجهریزی و جایگزینی هوشمندانه که فشار تحریم را مدیریت میکند تا اعتدال و قناعت که تابآوری روانی و معنوی ایجاد میکند. خانوادهای که زن آن این اصول را به کار بندد، نه تنها از گرداب تحریم سالم بیرون میآید، بلکه به سنگری برای استقلال و عزت ملی تبدیل میشود.
منابع و مآخذ
